(Alle Sampol-artikels, behoudens die van de laatste 6 nummers, worden hier integraal beschikbaar gesteld. Geen overname zonder bronvermelding.)

Waarom mensen in armoede hun rechten niet kunnen realiseren

Op beleidsniveau wordt veel gesproken over het misbruik van bepaalde rechten, zoals fraude met uitkeringen, maar er is een andere erg onderschatte problematiek die nauwelijks aandacht krijgt maar veel groter van omvang is: mensen in armoede die hun rechten niet (kunnen) realiseren, de zogenaamde non-take-up. In dit artikel belichten we de omvang en oorzaken van de problematiek. We pleiten voor verschillende pistes om de non-take-up van rechten te verminderen. Zowel het beleid als de diensten en organisaties op het terrein hebben hier een belangrijke taak.

 

EEN ONDERSCHATTE PROBLEMATIEK

Het is geen evidentie om zicht te krijgen op de omvang van non-take-up. Op basis van een internationale vergelijkende studie voor de Europese Unie vermeldt Eurofound dat de grote meerderheid van de zelfs meest voorzichtige schattingen de 40% overschrijdt. Alle 19 EU-lidstaten waarvoor schattingen beschikbaar waren, hebben minstens 1 uitkering waarvan de geschatte non-take-up hoger is dan 40%; het gaat hierbij om uitkeringen met een brede toepassing, niet toegespitst op uitzonderlijke situaties.1

Voor België beschikken we over weinig cijfers over non-take-up van rechten. We vermelden hieronder een aantal rechten, zowel op het federale als het Vlaamse niveau, waar we over indicaties beschikken over de (non-)take-up:

- Sociaal tarief voor gas en elektriciteit: personen met een bepaald sociaal statuut hebben recht op een verminderd tarief voor gas en elektriciteit. Vroeger kregen de betrokken huishoudens een attest dat ze op hun beurt moesten doorgeven aan de energieleverancier. Sinds enkele jaren wordt het sociaal tarief op een automatische manier toegepast. Het aantal huishoudens dat het sociaal tarief ontvangt voor en na het automatiseringsproces geeft ons een indicatie van de non-take-up vóór het automatiseringsproces. Zo hadden in 2009 zo’n 256.000 huishoudens recht op het sociaal tarief. In 2012 was dit aantal - na het automatiseringsproces - gestegen tot 390.965 huishoudens.2 Het grote verschil kan niet te wijten zijn aan een enorme toename van de doelgroep en geeft dus zicht op een belangrijke non-take-up van dit sociaal tarief voordat het automatisch werd toegepast.

- Voorschotten door de Dienst voor alimentatievorderingen (DAVO): gezinnen die het onderhoudsgeld van hun ex-partner niet ontvangen - en aan bepaalde inkomensvoorwaarden voldoen - kunnen bij de DAVO een aanvraag indienen om voorschotten op het maandelijkse onderhoudsgeld te ontvangen. Onderzoek naar het gebruik van dit recht toonde aan dat 61% van de in aanmerking komende alimentatiegerechtigde gezinnen met kinderen dit recht opnamen.3

- Huurpremie: in Vlaanderen bestaat reeds enkele jaren een huurpremie voor diegenen die minstens vier jaar op de wachtlijst van een sociale woning staan en voldoen aan bepaalde voorwaarden op het vlak van inkomen en huurprijs. Potentiële rechthebbenden krijgen automatisch een aanvraagformulier toegestuurd. Zodra ze dat samen met hun huurcontract terugsturen, behandelt het Agentschap Wonen-Vlaanderen de aanvraag. Het Steunpunt Wonen wijst op de discrepantie tussen het aantal personen die in aanmerking komen (en aangeschreven worden) en het aantal uitbetaalde premies: slechts 53% van de potentieel rechthebbenden sturen het formulier terug en slechts 41% wordt effectief rechthebbende.4

- Minimumlevering gas: huishoudens die door betalingsproblemen door hun energieleverancier zijn gedropt, worden verder beleverd door de distributienetbeheerder. Als ze ook bij de netbeheerder hun facturen niet meer kunnen betalen, wordt er een oplaadbare aardgasbudgetmeter geplaatst. Een gegarandeerde minimale levering is bij een gasbudgetmeter - in tegenstelling tot een elektriciteitsbudgetmeter (de minimale levering van 10 ampère) - om technische redenen niet mogelijk. Wie door gebrek aan financiële middelen zijn budgetmeterkaart niet kan opladen en ook zijn noodkrediet heeft opgebruikt, beschikt op dat moment niet meer over aardgas. Sinds 2011 kan een huishouden met een budgetmeter in de winterperiode aan het OCMW een beperkte financiële steun aanvragen om de aardgasbudgetmeter te kunnen opladen. De ondersteuning wordt toegekend na een sociaal onderzoek waarbij wordt nagekeken of men het risico loopt op energiearmoede. Het OCMW kan een gedeelte van deze steun recupereren bij de netbeheerder. In de winter van 2015-2016 (december tot en met maart) rapporteerden de netbeheerders 3.695 aanvragen van de OCMW’s tot recuperatie. Dit betekent dat er aan 13,32% van budgetmeterklanten een ondersteuning werd toegekend.5 Gezien een budgetmeter enkel bij huishoudens wordt geïnstalleerd met betalingsmoeilijkheden bij hun leverancier én (daarna) bij de netbeheerder, kunnen we ervan uitgaan dat een groot deel van deze huishoudens een risico loopt op energiearmoede, en er dus momenteel een belangrijke non-take-up optreedt.

- Verhoogde tegemoetkoming in de gezondheidszorg: personen met recht op verhoogde tegemoetkoming betalen minder remgeld en kunnen ook gebruik maken van de derdebetalersregeling. Bij personen met een bepaalde uitkering (bijvoorbeeld leefloon, inkomensgarantie voor ouderen) is de toepassing grotendeels geautomatiseerd door een gegevensuitwisseling bij de Kruispuntbank. Een - grotere - groep kan op basis van een laag inkomen verhoogde tegemoetkoming ontvangen, mits een aanvraag bij de mutualiteit. Onderzoek van de Universiteit Antwerpen waarbij de mutualiteit CM - op basis van een ‘proactieve flux’ van fiscale gegevens - 55.000 gezinnen zelf contacteerde, toonde aan dat deze proactieve aanpak een verviervoudiging van de effectieve opname van de verhoogde tegemoetkoming als effect had. Dit bevestigt het vermoeden dat er voorheen een hoge graad van non-take-up was.6

Bovenstaande cijfers geven telkens aan hoeveel personen en gezinnen gebruik maken van bepaalde rechten. Ze zijn dus tegelijk een indicatie van de mogelijke non-take-up van de maatregelen. Deze indicaties geven aan dat de problematiek groot is, veel groter dan het misbruik van bepaalde rechten.

(..)

Henk Van Hootegem en Françoise De Boe
Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting7

Samenleving en politiek, Jaargang 24, 2017, nr.10 (december), pagina 55 tot 62

Noten
1/ Dubois Hans (2017). Reducing poverty and improving fairness by ensuring that people receive the social benefits to which they are entitled: evidence from the EU, in: Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting (2017). Armoede en ineffectiviteit van rechten: non-take-up van. Brugge/Bruxelles. Die Keure / La Charte, pp. 85-100.
2/ Cijfers van de FOD Economie.
3/ Pacolet Jozef en Dewispelaere Frederic (2012). Budgettaire impact van de toekenning van de voorschotten door de Dienst voor alimentatievorderingen, Leuven, HIVA, p. 287.
4/ Van den Broeck K. et al. (2017). Naar een nieuw stelsel van huursubsidies. Leuven, Steunpunt Wonen, p. 12.
5/ VREG (2017). Sociaal rapport 2016, p. 50.
6/ Van Gestel R., Goedemé T., Janssens J., Lefevere E. en Lemkens R. (2017). A Reminder to Pay Less for Healthcare: take-up of Increased Reimbursement in a large-scale randomized field experiment, CSB Working Paper 17/12, Herman Deleeck Centre fo Social Policy - University of Antwerp.
7/ Het Steunpunt is een interfederale publieke instelling, in 1999 opgericht via een samenwerkingsakkoord tussen de federale Staat, de gemeenschappen en de gewesten. Het heeft als opdracht om de effectiviteit van de rechten te evalueren in situaties van armoede, en doet dit onder andere door het organiseren van overlegprocessen met mensen in armoede en hun organisaties en andere diverse actoren. De analyses en aanbevelingen uit dit overleg komen terecht in zijn tweejaarlijkse Verslagen. Het is in dit overleg dat de voorbije jaren heel veel situaties waarbij mensen geen gebruik maken van hun rechten of er geen toegang toe hebben, door deelnemers werden aangehaald.

armoede - armoedebestrijding - non-take-up

 

Free business joomla templates
Ontwerp Amsab - Powered by Amsab helpdesk